Ya aten anhte shiga ni hta mu lu nga ga ai hte maren Myanmar mung a htingbu Mungdan ni rai nga ai India hte Bangladash Mungdan ni hta byin taw nga ai  kap hkrum jang asak si lawan ai baw Nipah Virus a lam hte seng nna tau nau sadi sahka la chye na matu gara hku sadi ra na ngu ai machye machyang  lu da na ra ga ai. 

Nipah ngu ai gaw yu maya tuk kwj ana zawn zawn rai nna asak si  sum na tsang ra ai  virus myu mi rai nga ai.  Ndai ana a matu atsawm hkrak mai tsai hkra tsi lajang lu ai tsi garai n nga ai zawn  tau nau makawp maga lu na tsi mung mungkan hta n nga shi ai lam chye lu ai. Asak si  sum na tsang ra lam shadang tsa hta  40% – 75% du hkra tsaw taw ai re majaw  n hkrit n tsang rai na nga taw n mai na lam sadi jaw da nga ai. 

Ndai virus ana gara hku kap wa lu ai re kun ngu ai hpe chye da na mung ra ai.  Madung gaw dusat ni kaw na kap hpang wa ai ana rai nga ai.

1. Patsip ni kaw na kap wa ai. Patsip gaw namsi myin ai hpe grai ra sha chye ai rai nga ai. Dai re majaw hpun npu hkan hkrat taw ai namsi ni n mai hta sha ai. Hpun ntsa kaw na rai tim u achye da hkang ai, hkrung kanu lama ma kawa da hkang ai namsi ni hpe lahpawt lama byin dum ai majaw kawa hkang hkang ai shara hpe nhtu hte galep kau nna sha ai lam n mai galaw ai.  U sha da hkang, lama ma e kawa da hkang sai namsi ni hpe tsep kawp n sha ga. Hta mung n hta lang ga. Dai namsi ni hta Patsip a hkumbai kapya bun da ai kaw na virus ana kanu ni kap wa chye ai hpe grai sadi la ra ai.

Patsip ni gaw namhtan tsa ntsin bang da ai yam ntsa hkan sa kap taw chye ai hte yam kata de maza hkyi nyi bang ai lam mung byin chye ai.  Dai majaw tsa yam magap ni hpaw tawn da ai gaw tsang shara nga nga ai.

1. Ana kanu rawng  ai wa ni kaw nna mung kap bra wa chye ai. 
2. Ana kanu rawng ai machyi masha a hkum hkrang kaw na pru ai ntsin ni ( ga shadawn, mayen, sai,jit ) zawn re ntsin ni hte  ni htep ai hku hkra la ai rai yang mung masha shada da kap bra wa chye ai.

Sadi la ra na ana kumla ni gaw 

Virus kanu shang ai hpang n’htoi 4 -14 ya laman ana machyi kumla ni madun wa chye ai.

Machyi ana kumla ni gaw  Hkum kahtet machyi wa ai, baw grai machyi sawng wa ai. Lasa shan ni makret machyi wa ai. Ka-awn madawn ai, yu hkraw machyi wa ai. Ba ai, nsa sa yak wa ai. Ana sawng wa jang bawnu bum machyi wa ai, baw grai sin ai, ndum ndam rai wa ai, malap na zawn rai  wa ai madang du wa jang gaw hkying hkum ( 24 ) kaw na hkying hkum ( 48 ) aten machyi masha ( Coma ) shang nna asak si sum mat chye nga ai. 

Ya aten Nipah virus hpe tsi shamai lu ai  tsi hte makawp maga tsi n nga shi ai re.  Dai majaw tinang madu hkum nan tau nau sadi sahka let makawp maga la ai gaw kaja dik ai tsi lajang lam rai nga ai. 

Gara hku nna makawp maga la mai ai baw re kun? 

1. namsi namsaw ni hpe sadi nna sha ra ai.  Namsi sha na rai yang hka hte tsai hkra  shawng kashin kau nna she sha ga, hpyi sep kau nna sha ga.  Mi sha tsun ai hte maren u achye da hkang, kawa da hkang ai namsi ni hpe n sha ga.  Ga ntsa hkrat taw ai namsi ni mung n hta sha ga. 

Sadi sahka la n chye shi ai ma kaji ni hpe mung atsawm chye na hkra tsun dan da na ra nga ai. Bai sadi la chye ra na lam langai mi gaw lata atsawm kashin ra ai, Covid ana chyambra ai aten galaw lai wa ai zawn sha lata hpe hka hte sap pya atsawm jai lang nna ya sha sha  kashin na ra ai. Grau nna lu sha garai n sha ai ten hte dusat ni hpe jum hkra lang ngut ai ten lata hpe n byin n mai kashin kau na ra ai. Machyi masha hte ni ni htep htep jum hkra ra  ai, machyi masha hpe gawn lajang ra ai rai jang Mask shakap lang na n lagawn ga.  Lata laraw raw lang u, hkum ding jasan jaseng lam galaw u.

Ndai ana gaw  shamai shatsai lu ai tsi garai n nga ai raitim sadi sahka la chye ai hte tsa shadang hpring makawp maga la mai nga ai.

Dai majaw tsawra ai shaga madat nu wa hpu nau wunpawng amyu sha ni tinang a hkam kaja lam hpe madu hkum nan grau nna sadi la chye ai gaw tsi lajang la ai htan grau kaja tang du ai tsi lajang lam rai nga ai.

Shiga ni hta mu chye lu ga ai hte maren Nipah virus gaw  India mungdan hte sinna Bangladash  Kalagatta hte ni ai Barasat mare kaw nga ai Dinghkrai hpaw da ai tsi rung langai mi kaw na shawng hpang nna Nipah virus ana kap bra ai hpe matut mu wa ai rai nga ai.

Rai yang ndai ana Myanmar Mungdan hta mung byin wa lu ai kun?  Ya aten du hkra Myanmar mungdan  hta Nipah virus kap hkrum ai masha n mu shi ai. 

Raitim Mungkan hkamja hpung WHO ni tsun sadi jaw tawn da ai hta Myanmar Mungdan hte hpawn Sinpraw Dingda Asia Dan  ginra  ni hta ndai virus hpe shingra e  woi  ginlen hkawm  du ai  nansi sha patsip amyu hpan nga ai. Dai re majaw makau grupyin shingra masa bung ai rai nna tau nau sadi sahka la ra na lam tsun da ya nga ai. 

Myanmar Mungdan masha ni hku nna tau hkrau makawp maga la mai na ladat lam ni gaw mi tsun sai hte maren  u achye kawa da hkang ai namsi ni hpe tsep kawp n di sha na, ga hkan hkrat taw ai namsi n hta sha na, gat kaw na mari sha ai rai yang hka hte atsawm shawng kashin kau nna she sha ra ai. 

Nipah virus gaw masha shada mung kap bra wa chye ai re majaw hkum ding jasan jaseng galaw na, lata hpe sap pya hte atsawm kashin na ra ai. Machyi masha kaw na pru ai mayen, nyep san ni kaw na kap wa lu ai re majaw machyi masha hpe gawn lajang na rai yang ta laraw raw, mask magap lang na ra ai. 

Tsawra ai shiga madat nu wa hpu nau ni  ya aten Nipah virus ana Myanmar mungdan du ai lam  garai n nga ai raitim sadi sahka rai nna tau hkrau makawp maga la nga ga. Masha ni tsun shagu mung n kam ga, kam mai ai shiga dap, hkamja dap kaw na  tsun shapraw ndau da ai, ka shapraw  da  ai shiga ni hpe sha kam nna  grai wa hkrit kajawng, hkrit tsang ai lam mung n byin ai sha machye machyang hte rau sadi sahka la ga ngu tsun shadum ya dat lu ga ai.