Jum gaw hkum hkrang hkam kaja lam a matu kade daram akyu nga ai re kun shing n rai hkam kaja lam hpe dingbai dingna byin shangun ai re kun ngu ai hte seng nna sawk sagawn hkaja da lu ai hpe garan kachyan ya mayu ai. Jum hta hkum hkrang a matu akyu jaw ai lam ni law law nga ai zawn ra ai hta jan nna law sha jang hkum hkrang hkam kaja lam hpe hkra machyi wa shangun ai gaw anhte yawng chye ai hte maren rai nga ai.

Jum hpe ra ai hta jan nna sha ai rai yang sai tsaw ana byin nna salum ana byin wa na, hkum chyen si ana byin wa na masa grau nga wa ai majaw rai nga ai. Jum shayawm sha ai a marang e sai shadawn shadang hpe hkang lu na gaw teng sha rai nga ai. Bai jum law sha nna byin wa chye ai kaga ana ahkya hpan ni mung law law rai nga ai majaw jum hpe ra ai hta jan nna sha bang ai lam sadi ai gaw tinang a hkam kaja lam hpe sadi sahka gawn hkang la ai lam mung rai nga ai.

Jum hpe akyu jashawn jai lang ai lam hta mi sha tsun ai hte maren malu masha ni hta n lawm n mai bang sha lang ai hta lai nna hkam kaja lam a matu akyu jashawn jai lang mai ai lam ni law law naw nga nga ai. Dai zawn akyu jashawn jai lang mai ai lam ni hta na jum ntsin hte n-gup garu n-gup krang ai lam hpe masha shagu na yu na ga ai. Raitim ta tut jai lang ai masha ni gaw nau n law ga ai re. Masha n kau mi mayu, yu hkraw machyi ai ten hta jum ntsin hte n-gup garu, krang ai lam galaw chye ai hpe mung mu lu nga ai. Jum ntsin hte n-gup garu, n gup krang kashin ai gaw n-gup hkam kaja lam hpe grai akyu jaw ai tsi lajang lam mung rai nga ai. Hpa majaw nga yang hka hpunglum hta jum bang nna n-gup krang garu kau ya ai shaloi ( 1 ) pH shadang hpe hkang shara ya lu ai. Jum ntsin gaw bacteria a majaw mayu, yu hkraw kata na acid ni n rap n ra byin ai hpe hkam kaja ai pH shadang hkang shara ya ai. N-gup kata bacteria ni law rawng ai lam n byin hkra pat shingdang makawp maga ya ai.

2) Ladi pat ai hpe hkyamsa shangun ai – jum ntsin hte n-gup garu kashin ai gaw nsa sa lam hte ladi kata hta rawng ai mahkak mayen ni hpe la kau ya ai hte makret kawa machyi ai, bum machyi ai hpe mung hkyamsa shayawm kau ya lu ai. Ladi kata na bacteria hte virus ni hpe la kau ya lu ai.

3) Nsa sa lam kata ana kanu shang ai hpe hkyamsa shangun lu ai. Hka hpunglum lum lum nga ai jum ntsin hte lani mi masum lang n-gup krang garu kashin ya ai gaw nsa sa lam lahta daw de ana kanu shang ai lam n  byin na matu tsa shadang ( 40 % ) du hkra makawp maga ya lu ai lam hpaji sawk sagawn lam galaw da ai hku nna chye lu nga ai.

4) Yu si machyi ai hpe hkyamsa shangun ai – bacteria, virus ni a majaw yu si machyi ai lam byin chye nga ai. Dai zawn yu si machyi ai ten hta lusha sha yak, hka lu yak rai byin chye nga ai. Dai zawn yu si machyi hkam sha ra ai lam hkyamsa lu na matu jum hka hpunglum ntsin hte n-gup krang garu ya ai rai yang a ningdaw mi rai mai tsai hkyamsa wa lu ai.

5) N-gup manam, nsa manam ai lam hkyamsa shangun ai. Dai majaw grau nna n-gup manam chye ai masha ni gaw n-gup krang tsi laksan n kam mari lang ai rai yang jum ntsin hte n-gup krang garu kashin mai nga ai.

6) Wa uji hte wa kaw na sai pru ai hpe hkyamsa shangun ai. Jum ntsin lum lum nga ai hte n-gup krang garu kashin ya ai  rai yang wa uji bum ai, wa uji kaw na sai pru ai hpe hkyamsa shangun lu ai. Hpa majaw nga yang jum ntsin gaw bum machyi ai hpe hkyamsa shangun ai zawn wa uji hpe bum machyi shangun ai bacteria ni hpe ninghkap gasat ya lu nga ai.  Dai majaw jum ntsin hte n-gup krang garu kashin ya ai gaw wa machyi ana a matu tsi kaba rai nga ai. Wa makret, ka-ut machyi byin ai hpe mung hkyamsa shangun lu ai re.

7) N-gup kata byin ai ana ahkya ni hpe shamai ya lu ai.  Ya sha tsun sai hte maren jum ntsin gaw wa, n-gup hkam kaja lam a matu tsi kaba rai nga ai. Dai majaw n-gup kata hpye machyi ai zawn re byin yang mung jum ntsin hte n-gup krang garu kashin ya ai hte mai tsai hkyamsa shangun lu ai lam machye machyang ni hpe garan kachyan ya dat lu ga ai.